O “Monte Veciñal en Man Común de Couso” en Gondomar acaba de ser declarado ICCA (Áreas Conservadas por Comunidades Locais), xunto coa “Comunidade de Regadores de Cáñar-Barjas” na provincia de Granada. Desta forma, pasan a ser seis as ICCA declaradas en España ata a data, desde que en 2017 as dúas primeiras foron rexistradas no Rexistro Internacional de ICCA xestionado por Nacións Unidas Medio Ambiente (UNEP-WCMC) e facilitado en España pola asociación Iniciativa Comunales.
Para ser rexistradas no Rexistro Internacional de ICCA, as comunidades candidatas pasaron un proceso de revisión por pares (entre iguais), co obxectivo de garantir que as tres características definitorias dunha ICCA están presentes.
A ICCA do “Monte Veciñal en Man Común de Couso” é unha entidade de xestión comunitaria, que abordou un ambicioso programa para eliminar especies invasoras como as acacias ou o eucalipto do seu territorio. A comunidade estableceu senllos convenios con Verdeval, unha asociación de custodia do territorio para a recuperación de espazos degradados, e coa Universidade de Vigo, para a eliminación de especies invasoras.
A comunidade de Couso é pioneira na diversificación dos usos do monte, para cultivar produtos que teñen alta demanda no mercado, como frambuesas, arandos ou cogomelos da variedade Shiitake, produtos que adoitan ter moito máis valor agregado que os produtos forestais tradicionais. Fai máis de cinco anos que a comunidade de Couso foi substituíndo gradualmente a súa masa forestal de especies pirófilas (que facilitan e benefícianse da propagación do lume) por árbores de folla caduca, como carballos ou castiñeiros, que ofrecen espazos comúns máis agradables e son menos propenso aos incendios forestais. A comunidade de Couso, planea comezar a colleitar e comercializar castañas en breve, que son moi demandadas como produto galego de calidade.
Que é unha ICCA?
ICCA é unha abreviatura de uso internacional para as “Áreas Conservadas por Comunidades Locais e Pobos Indíxenas”. Para que un territorio considérese ICCA debe cumprir tres características: 1. Debe existir unha comunidade ben definida que estea vinculada a un territorio ben definido; 2. Esta comunidade debe dispoñer dun sistema propio de gobernanza (sistema de regras e toma de decisións, solución de conflitos, etc.) e 3. Este sistema debe ter un resultado positivo en termos de conservación da natureza (e. g. xestión sustentable, restauración ambiental, etc.) e medios de vida para a comunidade (e. g. benestar, emprego de calidade, saúde, tecido social, etc.).
Que é o Rexistro Internacional de ICCA?
O Rexistro Internacional de ICCA é un rexistro voluntario a nivel mundial de áreas ou territorios que cumpren as características que definen unha ICCA, xestionado por Nacións Unidas Medio Ambiente (UNEP-WCMC). En España, o acceso ao Rexistro Internacional de ICCA está facilitado pola asociación Iniciativa Comunales (www.icomunales.org), onde están representados unha gran variedade de sistemas comunais como os montes veciñais, comunais e de socios, confrarías de pesca, sociedades de rega, caza e pastos, entre outros, co obxectivo de facer fronte común pola mellora e defensa da xestión colectiva dos seus territorios.
Lonxe de ser unha forma de xestión arcaica ou anecdótica, en España a xestión comunal do territorio está moi estendida e na maioría dos casos goza dunha gran vitalidade, aínda que non exenta de problemas. Un estudo encargado polo Convenio de Nacións Unidas para a Diversidade Biolóxica en varios países do mundo, concluíu que en España estes usos son clave para o medio ambiente, a economía e o emprego, e con todo son case descoñecidos para a sociedade. Por exemplo, a maior parte dos pastos de España son comunais, mentres que as sociedades de caza xestionan de forma comunal uns 6,4 millóns de hectáreas. En canto aos bosques españois, os montes de socios supoñen máis de millón e medio de hectáreas, e hai máis de 2.800 montes de man común só en Galicia onde ocupan o 25% do territorio, ao que habería que engadir os abundantes montes comunais, dos que non hai un rexistro estatal nin datos fiables ata a data, pero que se sabe que superan en superficie á suma dos anteriores. En canto á costa, o litoral español é explotado baixo réxime comunal por unhas 229 confrarías de pesca, que proporcionan o 83% dos postos de traballo do total do sector pesqueiro no noso país.
Como tamén ocorre a nivel internacional, en España está a aumentar o nivel de recoñecemento e apoio aos comunais e as ICCA, tanto pola diversidade biolóxica e cultural que albergan, como pola súa importancia de fronte potenciar o uso sustentable dos recursos naturais, a xustiza social ou o desenvolvemento de tecido social e económico ético e sustentable a longo prazo, en especial en zonas rurais desfavorecidas.
